خبری به نقل از سایت پژوهشگاه هنر و ارتباطات تهران

نشست تخصصی نقد و بررسی کتاب <<شبیهrlm; های شاد؛ درآمدی بر تعزیه و تعزیهrlm; های طنز مذهبی>> و نمایش بخش rlm;هایی از فیلم شبیه rlm;شاد <<باغبان>>، روز چهارشنبه 29/2/95 با حضور آقایان: غلامرضا کارگر شورکی مدرس دانشگاه آیت rlm;الله حائری یزدی و نویسنده کتاب شبیه rlm;های شاد؛ درآمدی بر تعزیه و تعزیهrlm; های طنز مذهبی، دکتر سیدمصطفی مختاباد استاد دانشگاه تربیت مدرس و جمعی از صاحبrlm; نظران و پژوهشگران در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برگزار شد.

در ابتدای این نشست غلامرضا کارگر شورکی، نویسنده کتاب گفت: این کتاب، نگرشی متفاوت و دقیق به یکی از ابعاد ناشناخته هنر تعزیه دارد. وی با اشاره به اینکه تعزیه از شناختهrlm; شدهrlm; ترین هنرهای آیینی و ایرانی است، اظهار داشت: در سالrlm; های اخیر در گروهrlm; های شرق rlm;شناسی دانشگاهrlm; های بزرگ اروپا و آمریکای شمالی، تعزیه را یکی از سرنخ rlm;های شناخت فرهنگ کهن ایران دانسته و به این باور رسیدهrlm; اند که در این هنر کاملاً بومی ایرانی، روح ملتی حساس با انتظام و انسجام معمارگونه با سنت و خردی ظریف می rlm;تپد.

کارگر شورکی در ادامه با اشاره به اینکه این کتاب، نخستین اثر در زمینه تعزیه طنز در ایران بوده و به صورت میدانی و مبتنی بر مصاحبه انجام شده و کمتر امکان استفاده از منابع کتابخانه ای داشته است، افزود: این پژوهش می rlm;تواند مسیر جدیدی را پیش پای هنرمندان و فرهنگ دوستان بگذارد تا با نگاهی دوباره به فرهنگ عامه مرواریدهای درخشان rlm;تری را به دام اندیشه خود بیفکند تا این میراث معنوی شاد و قدیمی برای نسل امروز به یادگار مانده و از فراموش شدن در امان ماند.

این پژوهشگر در ادامه سخنان خود به تعریف تعزیه تراژدی و شبیهrlm; های شاد اشاره کرد و گفت: واژة تعزیه در لغت به معنی سوگواری است اما در ایران اصطلاحاً به گونه rlm;ای نمایش آیینی، مذهبی که بر اساس واقعه کربلا و شهادت جانسوز امام حسین علیه rlm;السلام، دیگر وقایع مذهبی، قصه rlm;ها، داستانrlm;ه ای تاریخی و اساطیری قرار دارد، اطلاق می شود. وی در ادامه با اشاره به اینکه غم rlm;انگیز بودن، بر خلاف معنی لغوی تعزیه، شرط حتمی آن نیست و ممکن است گاهی شادیrlm; بخش باشد افزود: با گذشت زمان، تحول و تکامل کمی و کیفی، گونهrlm; گونی و تعدد آن، تعزیه rlm;هایی در ذم دشمنان دین و خاندان پیامبر (ص) شکل گرفت که گاهی نه تنها صفت اندوهبار بودن را از دست داده، بلکه سخت مضحک و خندهrlm; آور نیز شده است. کارگر شورکی در ادامه گفت: شبیه rlm;های (تعزیه) شاد، گونهrlm; ای از شبیه است که قدما به آن اهمیت میrlm; دادند و در حسینیه و تکایا به شکل جالب و جذابی اجرا میrlm; کردند و با مضحکه قراردادن شخصیت و رفتار اشقیا مردم را شاد کرده و می rlm;خنداندند و از این طریق به تزکیه درون میrlm;پرداختند.

کارگر شورکی درباره جایگاه طنز در ادبیات تعزیه گفت: ساختار اصلی در تعزیه تقابل خیر و شر است. در بخشrlm; های طنزrlm;آمیز تعزیه رفتار، کردار و گفتار اشقیا مورد تمسخر قرار گرفته و زبونی، دنیاrlm;rlm;دوستی، ستمگری و مقام rlm;پرستی آن rlm;ها در مقایسه با نیکrlm; خواهی و ازخودگذشتگی اولیا به نمایش در می rlm;آید. وی در ادامه گفت: اشقیای تعزیه معمولاً با کلام، رفتار و خلق و خوی ناسالم، فطرت زشت خود را بروز میrlm; دهند و گاهی با حرکات مذبوحانه طنزآمیز تماشاگران را به خنده میrlm;اندازند. وی ضمن اشاره به نمونهrlm; هایی از شبیه شاد اظهار داشت: در تعزیه قیام مختارثقفی <<ابوخلیق>> شاعری از اشقیاست که به امید فرار از مجازات، خودش را به دیوانگی میrlm;زند و با پوشیدن لباسrlm; های پاره همچون دلقک rlm;ها رفتارهای سبک و مسخره از خود بروز میrlm; دهد.

وی به پیشینه تعزیه در شهرستان میبد اشاره کرد و گفت: اصولاً بافت معماری این شهر با مراسم شبیه rlm;خوانی عجین شده است، زیرا تمام محلهrlm; های میبد، یک یا چند حسینیه دارد که در گذشته مخصوص شبیه rlm;خوانی طراحی و ساخته شده است و حالت سنتی شبیه rlm;خوانی در این خطه کویری و با توجه به اعتقادات مذهبی مردم شهرستان میبد، کاملاً حفظ شده است. وی در ادامه افزود: مردم این شهرستان، شبیه rlm;خوانی را جزء سنت و اعتقادات ملی و باورهای دینی و مذهبی خود می rlm;دانند. کارگر شورکی در ادامه بر این نکته تاکید کرد که هر چند در سالrlm; های اخیر اجرای شبیه rlm;های شاد کمرنگ شده است اما باز هم اجرای قابل قبولی دارد. وی در ادامه گفت: اجرای مراسم توسط گروه rlm;های تعزیه rlm;خوان در میبد، بیشتر محل هrlm;ای و به صورت کاملاً سنتی است. وی در ادامه با اشاره به اینکه شبیه rlm;های شاد، در مناسبتrlm; های اعیاد به صحنه میrlm;رود، اظهار داشت: در هنگام برگزاری این تعزیهrlm; ها، حسینیهrlm; های محل اجرا مملو از جمعیت شده و گروهrlm; های حرفهrlm;ای در میبد با اجرای هنرمندانه خود، مردم را در برابر مخالف rlm;خوانrlm; های ظالم به خنده وامیrlm;دارند که بسیار جالب و تماشایی است.

این پژوهشگر در ادامه ضمن اشاره به برخی از تعزیهrlm; های شادی که در شهر میبد برگزار می شود، درباره تعزیه حضرت امام رضا (ع) و باغبان نیز گفت: قسمت ادبیات طنز در <<تعزیه طنز یا شبیه شاد باغبان یا باغبون>> فیrlm; البداهه است ولی قسمت امامrlm; خوان آن طبق شعر شبیه امام رضا (ع) خوانده می rlm;شود. وی درباره داستان این تعزیه اظهار داشت: یک روز حضرت امام رضا (ع) از صحرایی میrlm;گذرد و به یک باغی می rlm;رسد که باغبان آن باغ، حضرت را نمیrlm; شناسد حضرت با باغبان صحبت میrlm; کند و بعد از مدتی میrlm; گوید: ای باغبان برو داخل باغ و خوشه انگوری برایم بچین و بیاور و من همینrlm;جا ایستادهrlm;ام. باغبان تعجب می rlm;کند که در این موقع سال که درختان برگ ریخته و درختان انگور ندارند، چطور این آقا می rlm;گوید برو و خوشه انگوری بیاور. باغبان می rlm;رود کنار درختان باغ و متعجب می rlm;شود که درختان انگور دارند و خوشه انگوری میrlm; چیند و میrlm; خورد و فکر می rlm;کند که این معجزه را نباید به کسی بگوید حتی به حضرت امام رضا (ع). از باغ بیرون می rlm;آید و حضرت می rlm;فرماید که خوشه انگوری نیاوردی؟ باغبان میrlm;گوید خوشه انگوری نیست که به شما بدهم! حضرت می rlm;فرمایند که مطمئن هستی؟ باغبان میrlm; گوید: بله. حضرت با کمی تأمل و نگاهی به صورت او از وی میrlm; خواهد به درون باغ برود و باغش را در آتش ببیند.

قسمت طنز اینجاست که باغبان را مسخره میrlm;کنند که به حضرت دروغ گفته و قسمت خندهrlm;دارrlm;تر این است که باغبان هر چه آب روی درختان میrlm;ریزد، آتش شعله rlm;ورrlm;تر میrlm;شود و باغبان سراسیمه به دنبال حضرت میrlm;رود ولی حضرت رفته است و باغبان هر چه به این طرف و آن طرف میrlm;دود او را نمیrlm; یابد و چون لباسش هم آتش گرفته، خود را در آب و گل میrlm; اندازد و شکل خنده rlm;داری به خود میrlm; گیرد.

در ادامه این نشست دکتر مصطفی مختاباد با اشاره به اینکه پدیده تعزیه سینه به سینه و از نسلی به نسل دیگر منتقل شده تا امروز به ما رسیده است افزود: همه ما در برابر تندبادهای جهان مدرن و پست مدرن که برای یکسان rlm;سازی فرهنگrlm; ها و به خصوص فرهنگrlm; های بومی - سنتی در جریان است، مسئولیم و باید مقاومت کنیم. وی در ادامه تعزیه را پدیدهrlm;ای ظریف، شکننده که دارای زیستrlm;گاه خاصی است عنوان کرد و گفت: تعزیه در هر فضایی نمی rlm;تواند خلق شود و رشد نماید، چنانچه اگر درشهرستان میبد تعزیه هنوز زنده مانده، به این دلیل است که زیستrlm;گاهش (محل خلق، رشد و نمو) در همان جا بوده است. مختاباد در ادامه تصریح کرد: چنانچه این مهم دچار تغییر و آسیب شود و یا اینکه نسلی که ذهن و پندار زیستrlm;گاه است از عرصه حیات خارج شود، بدون شک احیای این نوع پدیده ناممکن خواهد بود؛ زیرا از یک سو، دهrlm;ها عامل موجب شکل rlm;گیری، جریان rlm;مداری و تاریخrlm; مداری پدیده تعزیه است و از سوی دیگر مردمی که به خاطر عشق، دلباختگی و شیفتگی به حفظ میراث معنوی کهن توجه نشان میrlm; دهند در پاسداری از تعزیه نقش مهمی دارند.

در ادامه نشست مختاباد ضمن اشاره به تهدیدات و خطرات موجود در برابر تعزیه اظهار داشت:: زبان گفتrlm; وگوی ساده تعزیه، آن را دارای ساحت جهانی کرده است اما ناگفته پیداست که یک عده چشم طمع به تعزیه دارند و مصداق آن، اسم کتاب rlm;هایی است که در برخی کشورها به نگارش درآمده به طوری که حتی یکی، دو نمونه نیز در ایران ترجمه شده است. این پژوهشگر در ادامه گفت: این یک هشدار است که به راحتی میrlm; توان یک پدیده را به نام دیگری در دنیا معرفی کرد. وی در ادامه به خطراتی که در داخل ایران برای حفظ تعزیه وجود دارد، اشاره کرد و گفت: باید نهادی بوجود بیاید. البته در این rlm;باره با شهرداری تهران گفتrlm; وrlm;گوهایی به منظور احداث <<تکیه ولایت>> که شبیه rlm;سازی تکیه دولت آن روزگار است، انجام شده و امیدواریم هر چه زودتر به نتیجه برسد. مختاباد در ادامه به دانش تعزیه اشاره کرد و گفت: اگر چه تعزیه به این شکل، در حال از دست رفتن است، اما باید نسبت به حفظ دانش تعزیه تلاش کنیم. باید نهادهایی ایجاد شود و این حس، روح شیفتگی و عشق پژوهشگران و علاقه rlm;مندان پاسrlm; داشته شود، چیزی که کمتر بدان پرداخته شده است.

مختاباد گفت: پژمردگی تعزیه، زنگ خطری برای همه است و باید برای حل این مشکل، مراکزی بپاخیزند تا با انجام پژوهشrlm; های موردی، سبب ارتقا و تقویت دانش این حوزه شوند. وی در ادامه اظهار داشت: با استمرار این حرکت خواهیم توانست، درخت برومند تعزیه را کماکان سراپا نگه داشته و نسبت به فراهم آمدن بستر مناسبی برای شکل rlm;گیری این گونه پژوهشی در دانشگاه rlm;ها، مراکز پژوهشی و ... در ایران و سایر کشورهای جهان، به صورت یک جریان مستمر توفیق یابیم.

مختاباد درباره این نشست گفت: برگزاری این نشست مثبت و از منظر اینکه موضوع گفتrlm;وگوی <<تعزیهrlm; های شاد>> را در محافل علمی و پژوهشی فراهم آورده بسیار ارزشمند است. وی در ادامه افزود: هنوز در مرحله مقدماتی موضوع قرار داریم و باید جامعه علمی، مطالعاتی را که در حوزه جدید انسان rlm;شناسی جدید تعزیه صورت گرفته استخراج کند؛ اینکه سایر کشورها دارای چه روشrlm;هایی هستند، هر چند ممکن است روشrlm; های آنrlm;ها برای ما کاربرد نداشته باشد اما باید روشrlm; های بهrlm; روز شدن را شناسایی کنیم تا اگر مناسب مدل پژوهشی مورد استفاده ما بود، آنrlm;ها را به کار بگیریم و سپس جوانان علاقه rlm;مند به کار در این حوزه را تقویت کنیم.

مختاباد در خاتمه گفت: تعزیه یک اقیانوس، جهان بیrlm;کرانهrlm; و دنیای پر رمز و رازی است که اگر فرد به هر شکلی به آن وابستگی پیدا کند، نمیrlm; تواند از آن جدا بشود برای اینکه یک حسی ما را با خود می rlm;برد. مختاباد با تأکید بر اینکه باید فضای گفتrlm; وrlm;گو از این جنس را با راه کارهای مناسبی تقویت کنیم اظهار داشت: شاید هر فردی دانش آن را نداشته باشد، پژوهشگر این حوزه باید دارای حس، روح، انگیزه آرمانrlm; خواهی و عشق برای ورود به این عرصه باشد و در غیر این صورت، بدون شک این فرایند به ثمر نمی rlm;نشیند.